Debaty sejmoweVIII Kadencja

Interpelacja w sprawie zakwestionowania prawa nauczycieli do przejścia na wcześniejszą emeryturę

   Interpelacja w sprawie konieczności weryfikacji stanowiska społecznej komisji do spraw uprawnień do obniżonego wieku emerytalnego osób zatrudnionych w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze w odniesieniu do nauczycieli w celu zachowania nabytych uprawnień do wcześniejszej emerytury.    W uzasadnieniu powyższego należy stwierdzić, co następuje:    Analiza materiałów sporządzonych przez cytowaną wyżej społeczną komisję nie upoważnia do zakwestionowania prawa nauczycieli do obniżonego wieku emerytalnego. Potwierdzają to m.in. opinie Instytutu Medycyny Pracy i Państwowej Inspekcji Pracy oraz raport o stanie zdrowia nauczycieli sporządzony w latach 1983 i 1997. Nie można bowiem podzielić opinii społecznej komisji, że nauczyciele nie spełniają kryteriów medycznych, gdyż:    - żyją średnio dłużej niż pozostała część populacji,    - umieralność wynosi 72-77 lat, natomiast w całej populacji wynosi 66-75 lat,    - przeciętny okres pobierania emerytury i renty z tytułu niezdolności do pracy wynosi 16 lat, natomiast 14 lat dla ogółu populacji.    Formułując taką opinię, społeczna komisja nie odniosła się natomiast do takich kwestii jak np.: czy nauczyciel wychowania fizycznego lub pracownik pedagogiczny zakładu poprawczego i schronisk dla nieletnich, mając ponad 60 lat życia, może być zdolny do wykonywania tych specyficznych obowiązków. Ponadto przyjmując kryteria społecznej komisji dotyczące dłuższego życia nauczyciela w stosunku do pozostałej części populacji, nie można przesądzać o jego pełnej sprawności zawodowej w wieku 55-60 lat.    Ustalenia społecznej komisji, zawierające siedem sprawności wymaganych do prac o szczególnym charakterze, takie jak:    - szybkie reagowanie na złożone sytuacje bodźcowe,    - koordynacja wzrokowo-ruchowa,    - koncentracja i podzielność uwagi,    - sprawność narządów zmysłów,    - odporność emocjonalna,    - sprawność ruchowa,    - wydolność fizyczna    ulegają jednak zdecydowanemu obniżeniu wraz z wiekiem nauczyciela.    Od czasu odzyskania niepodległości Polski w 1919 r. władze Rzeczypospolitej Polskiej, mając na uwadze wspomniane wyżej czynniki, uznały prawo nauczyciela do obniżonego wieku aktywności zawodowej. Uprawnień tych nie pozbawiono nauczycieli na przestrzeni dziesiątków lat.    Postępujący proces obniżania się sprawności zawodowej u nauczycieli odbija się niekorzystnie na procesie nauczania i wychowania w szkole. Skutki te są bezpośrednio trudno wymierzalne i odległe, ale ważne w przyszłości. Przytaczane w materiałach społecznej komisji argumenty, np., że można zastosować proste środki techniczne w pracy nauczyciela, typu mikrofon, by oszczędzić jego gardło, wydaje się mało poważne, są formułowane przez osoby, które nie znają całej złożoności procesu dydaktyczno-wychowawczego.    Wyniki badań stanu zdrowia nauczycieli przeprowadzone w latach 1983 i 1997 przez cztery niezależne organy badające prowadzą do jednego wniosku, iż u nauczycieli częściej niż w ogólnej populacji polskiej występują:    1) choroby układu sercowo-naczyniowego,    2) schorzenia górnych dróg oddechowych,    3) choroby psychiczne i nerwice.    Z badań tych wynika, że drugą grupę chorób zawodowych w Polsce (pierwsza: uszkodzenie słuchu - 27,8%) są choroby narządu głosu, które stanowią aż 22,7% i na które najwięcej zapadają nauczyciele. Argumentem przeciwko przyznaniu nauczycielom ewentualnych emerytur pomostowych z powodu chorób narządu głosu jest to, że zarówno śpiewacy operowi, jak i operetkowi nie zapadają na takie choroby, a ponadto w czasie studiów wokalnych uczą się właściwej emisji głosu i pracują w dużo korzystniejszych warunkach.    Nie wolno nam kwestionować faktu, że praca nauczyciela ma szczególny charakter, nauczyciel musi być do swojej pracy nie tylko wszechstronnie przygotowany merytorycznie, ale musi umieć przekazać swą wiedzę, musi umieć zapanować nad zespołem klasowym, w którym znajdują się dzieci i młodzież z różnymi stanami emocjonalnymi: znerwicowana, nadpobudliwa lub agresywnie zachowująca się. Nauczyciele pracują przecież na różnych stanowiskach i w różnych placówkach, np. zakłady poprawcze, schroniska dla nieletnich, pogotowia opiekuńcze, domy dziecka, gdzie praca wymaga szczególnej sprawności. Praca ta zmusza do stałej koncentracji uwagi, podejmowania szybkich decyzji i rozwiązywania konfliktów oraz problemów wychowawczych w trybie natychmiastowym.    Stąd też u nauczycieli występuje wcześniejszy proces starzenia się oraz powstaje wiele chorób zawodowych i pozazawodowych, takich jak:    - choroby krtani - ˝guzki śpiewacze˝ lub nieżyty suche i przerostowe krtani - objawiające się chrypką nawracającą lub bezgłosem w różnym stopniu nasilenia lub następującym w różnych okresach; są to choroby dyskwalifikujące do pracy w zawodzie nauczyciela (przez używanie do pracy głosu),    - zaburzenia wydolności układu krążenia, układu oddechowego, a w szczególności narządów zmysłów - wzroku i słuchu,    - obniżenie wydolności sprawności umysłowej i odporności emocjonalnej powodujące stany nerwicowe,    - ułomności powstałe w budowie ciała - gorsza sprawność fizyczna.    W całym okresie międzywojennym i powojennym praca nauczyciela zawsze była zaliczana do pracy w I kategorii zatrudnienia lub do pracy o szczególnym charakterze. I tak w ustawie z 11 grudnia 1923 r. zostały określone warunki przyznawania i wypłacania emerytur dla nauczycieli. Tam też czytamy stwierdzenie, że pełną emeryturę otrzymuje nauczyciel szkoły powszechnej po 35 latach pracy. Prawo do tej emerytury nabył już po 10 latach pracy w określonym procencie. Ustawa o prawach i obowiązkach nauczyciela z 27 kwietnia 1956 r. zaliczyła nauczycieli do I kategorii zatrudnienia i określiła, że mężczyzna posiadając 20 lat pracy i 60 lat życia może ubiegać się o przyznanie świadczenia emerytalnego. W przypadku kobiet było to 20 lat pracy i 55 lat życia. Ustawa z 27 kwietnia 1972 r. Karta praw i obowiązków nauczyciela ustanowiła zasadę, że władza szkolna przenosi nauczyciela na emeryturę po osiągnięciu przez niego wieku emerytalnego, czyli kobieta - 55 lat życia, a mężczyzna - 60 lat. Ostatnie uregulowanie na podstawie ustawy Karta nauczyciela przyznało nauczycielom prawo do wcześniejszego zakończenia aktywności zawodowej po 30 latach pracy.    Dziś gdy społeczeństwo zwiększa swoje oczekiwania pod adresem szkoły, czynione jest wszystko, by obniżać rangę zawodu nauczycielskiego, jego znaczenie w rozwoju społeczeństwa, zabierając mu wszystkie dotychczasowe uprawnienia i to wszystko, co w pewnym sensie rekompensowało mu ponoszony ogromny wysiłek i trud w pracy z dziećmi i młodzieżą i co stanowiło jak gdyby zabezpieczenie na wypadek utraty zdrowia i wcześniejszego wyeksploatowania organizmu.    Posługiwanie się przez społeczną komisję argumentem innych rozwiązań w tym zakresie w Unii Europejskiej jest niezasadne, gdyż polski nauczyciel pracuje w klasach nadmiernie zagęszczonych, bez pomocy dydaktycznych ułatwiających mu pracę i za małe wynagrodzenie. Stąd jego organizm ulega procesowi szybkiego starzenia, utraty zdrowia i zmęczenia.    Z powyższych względów jest zasadna i konieczna weryfikacja ustaleń społecznej komisji do spraw uprawnień do obniżonego wieku emerytalnego osób zatrudnionych w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze w odniesieniu do nauczycieli. Podstawę do weryfikacji stanowiska społecznej komisji winny stanowić wyniki badań stanu zdrowia nauczycieli z lat 1983 i 1998 oraz dodatkowe badania, które winny być przeprowadzone obecnie w niezbędnym zakresie.    Pozbawienie bowiem nauczycieli już nabytych praw w zakresie obniżonego wieku emerytalnego, jak wnioskuje społeczna komisja, jest nie do przyjęcia. Takie rozwiązanie byłoby zaprzeczeniem szczególnej roli nauczyciela w procesie kształcenia i wychowania młodego pokolenia, zwłaszcza w okresie wielkich przeobrażeń społecznych i gospodarczych naszego kraju.    Uprzejmie proszę o odpowiedź na kwestie poruszone w interpelacji.    Poseł Jan Zaciura    Warszawa, dnia 27 września 1999 r.