Debaty sejmoweVIII Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie dostępu do akt PZPR

   Odpowiadając na interpelację pana posła Jerzego Grzegorza Zająca w sprawie dostępu do akt PZPR uprzejmie informuję, co następuje.    Z chwilą likwidacji PZPR zaistniała konieczność przejęcia przez archiwa państwowe, w trybie pilnym, dokumentacji partyjnej. Na podstawie art. 44 ustawy z dnia 14 lipca 1983 r. o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach (DzU nr 38, poz. 173 z późn. zm.) oraz decyzji Rady Ministrów z 19 marca 1990 r. przystąpiono do natychmiastowego działania. Początkowo poszczególne archiwa państwowe, działając na swoim terenie, zabezpieczyły ponad 16 tys. metrów bieżących akt. W niektórych województwach napływała dokumentacja w okresie późniejszym. Archiwa państwowe, aby nie dopuścić do samowolnego niszczenia - przejmowały również dokumentację bez wartości historycznej, której termin przechowywania upłynął. Ogólnie więc, wraz z archiwum szczebla centralnego, przejęto ponad 19 tys. metrów bieżących dokumentacji. Archiwum Komitetu Centralnego PZPR włączono do zasobu Archiwum Akt Nowych.    Znaczna część dokumentacji była nieuporządkowana, nie posiadała nawet podstawowych pomocy ewidencyjno-informacyjnych. Przypadki takie sięgały niekiedy 50-80% zasobów, w innych 20-30% w odniesieniu do materiałów z lat 1980-1989. Zdecydowana więc większość akt pozbawiona była pomocy stosowanych w archiwach państwowych. Tak więc czynności te musiały wykonać archiwa.    W zaistniałej sytuacji naczelny dyrektor Archiwów Państwowych polecił przeprowadzić szczegółowe rozpoznanie przejętego zasobu. Stwierdzono dużą niekompletność dokumentacji. Archiwa podjęły prace związane z przygotowaniem podstawowych pomocy ewidencyjno-informacyjnych. Po wykonaniu wstępnych prac związanych z rozpoznaniem akt można było przede wszystkim opracować przepisy regulujące jednolity sposób postępowania odpowiadający ogólnie przyjętym założeniom metodyczno-archiwalnym stosowanym w archiwach państwowych.    Mając na uwadze potrzeby przygotowania przejętej dokumentacji do udostępnienia, naczelny dyrektor Archiwów Państwowych uregulował sposób postępowania metodyczno-archiwalnego. Pismem okólnym z 29 kwietnia 1992 r. wprowadzone zostały ˝Zalecenia metodyczno-organizacyjne˝ regulujące postępowanie z dokumentacją przejętą z b. archiwów wojewódzkich PZPR. Na tej podstawie przystąpiono do opracowywania materiałów archiwalnych i sporządzania ich ewidencji archiwalnej.    Doświadczenia zdobyte w czasie prowadzonych prac porządkowych oraz związanych z opracowywaniem umożliwiły przystąpienie do przygotowania zasad kwalifikacji dokumentacji partyjnej. Działania te były niezbędne przy ostatecznym ustaleniu możliwości wprowadzenia tych akt do badań naukowych. Wynikało to z faktu, że duża część przejętego zasobu nie była wcześniej poddana żadnym ocenom, stąd znalazły się w zespołach duże partie przekazów niestanowiących, z punktu widzenia zasad stosowanych w archiwach państwowych, żadnej wartości historycznej, ale mogły być pomocne w bieżących działaniach przy likwidacji majątku po b. PZPR. Dla potrzeb tych opracowane zostały i wprowadzone przez naczelnego dyrektora archiwów państwowych, pismem okólnym z 24 października 1994 r. ˝Wytyczne do oceny dokumentacji partyjnej˝.    Czynności związane z opracowywaniem i oceną przejętej dokumentacji realizowane są w odniesieniu do materiałów wytworzonych przez instytucje centralne, szczebla wojewódzkiego i działające wówczas inne struktury. Postęp wszystkich prac związanych z dokumentacją partyjną jest uzależniony - co wyraźnie podkreślić należy - od ogólnego stanu etatowego poszczególnych archiwów. Placówki podległe naczelnemu dyrektorowi Archiwów Państwowych muszą równocześnie objąć czynnościami cały zasób zgromadzony. Dochodą także inne czynności, a przede wszystkim takie, jak np. przejmowanie akt po likwidowanych instytucjach (różnego szczebla) czy załatwianie - ustawienie wzrastającej liczby - kwerend (odpowiedzi na podania napływające od obywateli). Pomimo trudności personalnych prowadzone są prace porządkowe w archiwach państwowych również w odniesieniu do przejętych materiałów partyjnych. Z chwilą sporządzenia pomocy archiwalnych także i ta część zasobu archiwalnego jest wprowadzana do obiegu naukowego. Opracowywane są w pierwszej kolejności materiały, które - zgodnie z obowiązującym ustawodawstwem archiwalnym - mogą być udostępniane. Tak jest w Archiwum Akt Nowych, gdzie znajdują się ważne materiały Archiwum Komitetu Centralnego PZPR. Stanowią one przedmiot szczególnego zainteresowania środowiska naukowo-badawczego, podejmującego w swoich opracowaniach tematykę polityczno-społeczną i gospodarczą minionego okresu. Dotyczy to również innych archiwów państwowych, a w tym m.in. w Gdańsku, Białymstoku, Częstochowie, Poznaniu, Lublinie, Łodzi, Katowicach, Krakowie i Szczecinie.    Należy zaznaczyć również, że o materiałach archiwalnych b. PZPR informuje się na łamach czasopism. Udostępniane akta omawiane są w czasopismach własnych Archiwów Państwowych. Wiele problemów zostało ujętych w czasopiśmie naukowym NDAP w ˝Archeionie˝ (t. 96). Sprawom dotyczącym postępowania i udostępniania dokumentacji partyjnej przejętej przez Archiwa Państwowe poświęcona była specjalna konferencja naukowa z udziałem krajów Europy Środkowej i Wschodniej, która obradowała w Starej Wsi (koło Węgrowa) w dniach 28 września - 1 października 1995 r. Jej organizatorem była Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych. Wzięli w niej udział przedstawiciele służb archiwalnych: Rosji, Ukrainy, Białorusi, Bułgarii, Litwy, Łotwy, Estonii, Rumunii, Słowacji, Słowenii, Czech, Mołdawii. Historyków polskich reprezentował prof. Andrzej Paczkowski. Byli też przedstawiciele Międzynarodowej Rady Archiwów - Jan van den Broek, dyrektor Departamentu Europy Wschodniej i Międzynarodowego Instytutu Historii Społecznej w Amsterdamie, dr Leo van Rossun oraz dyrektor Departamentu Europy Środkowej i Wschodniej Hoover Institution dr Maciej Siekierski. Jak z dyskusji oraz referatów wówczas opracowanych i wygłoszonych wynika, podjęte kierunki działań archiwalnych są zbliżone do prac prowadzonych przez kraje uczestniczące w tym międzynarodowym spotkaniu. Podjęta została też sprawa opracowania informatorów o aktach do wybranych tematów. W swoich wystąpieniach przedstawiciele archiwów zagranicznych informowali, że udostępnianie przejętych i opracowanych akt partyjnych odbywa się na zasadach określonych w państwowym ustawodawstwie archiwalnym.    Od chwili przejęcia przez archiwa podległe naczelnemu dyrektorowi Archiwów Państwowych materiałów archiwalnych Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej są one szeroko udostępniane przede wszystkim badaczom najnowszych dziejów Polski. Od lat praktykowany jest w archiwach kompromis między potrzebami fachowego uporządkowania i opracowania zasobu a potrzebami historyków. Ceną tego kompromisu, wyrażającego się w okresowym ograniczaniu udostępniania stosunkowo niewielkich partii akt, jest m.in. spowolnione tempo prac achiwalnych. Nie bez znaczenia jest również podniesiona w interpelacji - choć w tonie powątpiewania - kwestia drastycznych niedostatków finansowych, które ograniczają działalność archiwów państwowych.    Udostępnianie akt wytworzonych przez organy PZPR odbywa się na podstawie ogólnych przepisów, jakie w tym zakresie obowiązują - tak jak to ma miejsce w odniesieniu do całego zasobu archiwalnego. Ustawa z dnia 14 lipca 1983 r. o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach (DzU nr 38, poz. 173 z późn. zm.) stanowi w art. 17 ust. 1, że ˝materiały archiwalne są udostępniane po upływie 30 lat od ich wytworzenia, jeżeli nie narusza to prawnie chronionych interesów państwa i obywateli˝. Zarazem w ust. 2 przytoczonego artykułu ustawodawca upoważnił ministra nauki, szkolnictwa wyższego i techniki do określenia szczególnych wypadków i trybu wcześniejszego udostępniania materiałów archiwalnych. Na tej podstawie zostało wydane rozporządzenie ministra nauki, szkolnictwa wyższego i techniki z dnia 25 lipca 1984 r. w sprawie wcześniejszego udostępniania materiałów archiwalnych (DzU nr 41, poz. 217). Podtrzymuje ono ustawowy wymóg ochrony interesów państwa i obywateli przy udostępnianiu materiałów archiwalnych.    Przy udostępnianiu dokumentów z zasobu archiwów podległych naczelnemu dyrektorowi Archiwów Państwowych powyższy wymóg jest odnoszony przede wszystkim do przepisów Kodeksu cywilnego (art. 23) dotyczących ochrony dóbr osobistych, przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego regulujących zasady udostępniania akt (art. 73-74), ustawy z dnia 22 stycznia 1999 r. o ochronie informacji niejawnych (DzU nr 11, poz. 95). Udostępnianie materiałów archiwalnych jest również regulowane rygorami ustawy o ochronie danych osobowych, szczególnie w przypadku akt osobowych albo zbliżonych do nich dokumentów zgromadzonych i wytworzonych przez wewnątrzpartyjne organy kontroli.    W praktyce przypadki ograniczania z tego tytułu udostępniania dokumentów PZPR mają miejsce tylko sporadycznie, niezmiernie rzadko w odniesieniu do archiwaliów powstałych w instancjach średniego i niższego szczebla (głównie wojewódzkich i gminnych komitetach PZPR). W latach 1996-1999 z wnioskami o wcześniejsze udostępnienie akt b. PZPR wystąpiło 38 badaczy, którzy uzyskali zezwolenie od dyrektorów Archiwów Państwowych na korzystanie z tych akt (w załączeniu tabela)*). Akta te wykorzystywane są głównie do badań nad historią lokalną lub regionalną.    Osobny problem stanowią akta wytworzone przez Biuro Polityczne i Sekretariat KC PZPR. Organy te pełniły w znacznym stopniu funkcje instytucji władzy państwowej, a powstałe w nich dokumenty są stosunkowo często oznaczone gryfem ˝tajne˝ lub ˝poufne˝. Wprawdzie nie we wszystkich tak oznaczonych dokumentach element niejawności ma walor aktualny, to jednak pośród nich mogą znajdować się materiały zawierające informacje, które także z punktu widzenia interesów współczesnego państwa nie powinny być upowszechniane. Znamienne, że interpelacja podkreśla niedostępność akt PZPR wszystkich szczebli, a więc w sprzeczności z powyższymi obserwacjami.    Od chwili przejęcia przez Archiwa Państwowe dokumentów Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej do naczelnego dyrektora Archiwów Państwowych wpłynęła jedna skarga na ograniczenie dostępu do tych materiałów. Złożył ją amerykański stypendysta David Salvage, któremu w 1994 r. dyrektor Archiwum Akt Nowych odmówił udostępnienia części dokumentów Biura Politycznego i Sekretariatu KC PZPR oznaczonych jako ˝tajne specjalnego znaczenia˝. Jednym z motywów tej skargi było wcześniejsze udostępnienie niektórych z zakwestionowanych materiałów polskim historykom - profesorom Uniwersytetu Warszawskiego. Naczelny dyrektor Archiwów Państwowych przychylił się w zasadzie do zawartej w skardze argumentacji, a w konsekwencji w AAN działał przejściowo roboczy zespół archiwistów- historyków, którzy dokonali przeglądu niejawnych akt zamówionych przez p. Salvage. Większość tych dokumentów została uznana za faktycznie niezawierające tajemnicy państwowej, co pozwoliło na ich udostępnienie. W odniesieniu do pozostałej ich części odmowa została podtrzymana.    Ponadto do naczelnego dyrektora Archiwów Państwowych zwrócił się w 1997 r. - jednak nie w trybie skargi - pan prof. Andrzej Paczkowski w sprawie udostępnienia materiałów archiwalnych do badań nad projektem ˝Centrum władzy politycznej w Polsce 1948-1970˝, mających objąć głównie akta KC PZPR, w tym akta Biura Politycznego i Sekretariatu. Naczelny dyrektor wyraził zgodę na udostępnienie tak określonych archiwaliów, z tym zastrzeżeniem, by nie były one publikowane bez zgody dyrektora właściwego archiwum państwowego przed upływem 30 lat od chwili ich wytworzenia. Naczelny dyrektor zwrócił przy tym uwagę na ustawową ochronę interesów państwa i obywateli przy udostępnianiu materiałów archiwalnych, ochronę tajemnicy państwowej i służbowej, a także dóbr osobistych. Z tych względów zezwolenie na udostępnienie nie objęło ankiet i teczek personalnych członków władz PZPR. Prof. Paczkowskiemu zostało przy tym zaproponowane - w nawiązaniu do jego wniosku - by Archiwa Państwowe opracowały na potrzeby prowadzonych przez niego badań zbiorcze informacje w oparciu o nieudostępnione materiały, bez naruszania prawnych ograniczeń. Ponadto nie wyłączono z udostępniania tworzonych w partyjnych archiwach kolekcji dokumentów dotyczących działaczy, gdyż nie miały one formalnie charakteru akt osobowych.    W związku z wysuwanym przez środowiska historyków postulatem wcześniejszego udostępniania, a nawet nieograniczonego dostępu do aktowej spuścizny Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w kwietniu 1998 r. do szefów zainteresowanych resortów została skierowana prośba o zajęcie stanowiska w sprawie możliwości udostępniania materiałów archiwalnych Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej przed upływem 30 lat od chwili ich powstania, ze szczególnym uwzględnieniem dokumentów opatrzonych klauzulą tajności. Specyfika organów PZPR centralnego i średniego szczebla, wypełniających liczne funkcje aparatu władzy i administracji państwowej, sprawia bowiem, że przeciw upowszechnianiu części informacji zawartych w archiwaliach partyjnych nadal mogą przemawiać względy obronności i bezpieczeństwa państwa, względy polityki zagranicznej i gospodarki, a także przepisy prawa chroniące dobra osobiste obywateli i dane osobowe.    W odpowiedzi pan Krzysztof Laga, podsekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji, potwierdził moc obowiązującą ustawy o ochronie tajemnicy państwowej i służbowej z 14 grudnia 1982 r. oraz zarządzenia nr 60/83 ministra spraw wewnętrznych z dnia 29 czerwca 1983 r. w sprawie szczegółowych zasad i sposobu postępowania z wiadomościami stanowiącymi tajemnicę państwową i służbową. W stanowisku MSWiA szczególny nacisk został położony na brak wpływu przemian politycznych zapoczątkowanych w 1989 r. na formalnoprawne rozumienie tajności. Publikowanie opracowań naukowych - stwierdził minister Laga - w części opartej na dokumentach zakwalifikowanych jako zawierające tajemnicę naruszałoby przytoczone wyżej przepisy. W opinii MSWiA udostępnienie oznaczonych jako tajne materiałów archiwalnych PZPR byłoby możliwe po przeprowadzeniu ekspertyzy ustalającej, czy ujawnienie ich treści nie narazi obecnie na szkodę ważnych interesów państwa (opinia milczy o prawach obywateli) oraz po podjęciu na podstawie ekspertyzy decyzji uchylającej klauzule niejawności. Ekspertyza powinna być wykonana w oparciu o aktualne urzędowe wykazy wiadomości stanowiących tajemnicę państwową (służbową). W razie stwierdzenia, że dokumenty PZPR oznaczone jako niejawne nie zawierają już prawnie chronionej tajemnicy, naczelny dyrektor Archiwów Państwowych może uchylić klauzule niejawności - za zgodą wystawcy dokumentów lub jego prawnego następcy. Niemniej udostępniane materiałów archiwalnych nadal musiałoby uwzględniać szczegółowe regulacje o prawnie chronionych tajemnicach, zawarte w wielu ustawach. Opinia MSWiA nie odnosi się do sprawy prawnej sukcesji po PZPR, która - jak wykazały kontrowersje wokół majątku partii - nie jest uważana za jednoznaczną.    Stanowisko zbliżone do opinii MSWiA zajął minister obrony narodowej Janusz Onyszkiewicz, który jednocześnie wykluczył udział ekspertów resortu w odtajnianiu akt PZPR ze względu na ich zaabsorbowanie innymi zadaniami.    Obecnie przy udostępnianiu akt PZPR należy brać pod uwagę także surowe rygory ustawy z dnia 22 stycznia 1999 r. o ochronie informacji niejawnych (DzU nr 11, poz. 95). Zasadniczą trudność nadal sprawia ustalenie, które klauzule tajności w partyjnych dokumentach odpowiadają intencjom ustawodawcy, a które z utajnionych informacji można uznać za mające charakter wyłącznie historyczny.    Przygotowywany obecnie projekt ustawy Prawo archiwalne zakłada, że materiały archiwalne powstałe przed 4 czerwca 1989 r. byłyby udostępniane po upływie 15 lat od chwili ich wytworzenia. Stanowiłoby to znaczne ułatwienie dla badaczy dziejów PRL i w praktyce ograniczałoby dostęp do akt b. PZPR z ostatniego okresu działania tej partii, aczkolwiek należy podkreślić, że w dalszym ciągu istniałyby możliwości wcześniejszego udostępniania tych archiwaliów.    Ukazując powyższe uwarunkowania prawne związane z udostępnianiem archiwaliów, należy podkreślić, że: nie ma podstaw do domniemań, że archiwa państwowe ograniczają dostęp do akt PZPR. Przeciwnie, podejmowane są z ich strony starania na rzecz ułatwień w korzystaniu ze świadectw najnowszej historii. Uzasadnione jest więc przekonanie, że źródłem interpelacji, generalnie kwestionującej praktykę udostępniania archiwaliów partyjnych w skali całego kraju, może być odosobniony incydent, o którym wobec braku konkretnych informacji nie sposób nawet dociec, czy miał charakter naganny.    Podsekretarz stanu    Jerzy Zdrada    Warszawa, dnia 9 czerwca 1999 r.