Debaty sejmoweVIII Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie najistotniejszych problemów dotyczących ochrony środowiska

   Szanowny Panie Marszałku! W odpowiedzi na pismo pana posła Witolda Deręgowskiego z dnia 29 września 2000 r. w spawie najistotniejszych problemów dotyczących ochrony środowiska, składam następujące wyjaśnienia.    Wdrożona po 1989 r. polityka ekologiczna państwa pozwoliła na powstrzymanie degradacji środowiska przyrodniczego i zapoczątkowanie procesu poprawy. Nastąpił radykalny wzrost nakładów inwestycyjnych na ochronę środowiska, który wyróżnia Polskę w grupie państw, w których prowadzona była gospodarka centralnie planowana i zbliża do standardów wysoko rozwiniętych krajów OECD. Nadal jednak polska gospodarka ma przed sobą ogromne zadania do spełnienia w zakresie ochrony środowiska, które wynikają zarówno z potrzeby odrobienia wieloletnich zaległości, jak warunków członkostwa w Unii Europejskiej. W tej sytuacji w Ministerstwie Środowiska opracowano m.in.:    1. II Politykę Ekologiczną państwa, która została przyjęta przez rząd w czerwcu br., uwzględniającą aktualną sytuację społeczno-gospodarczą i polityczną Polski. Stwarza ona określone szanse na dwóch płaszczyznach:    - szansę na uzyskanie dalszej poprawy stanu środowiska i dobrych wskaźników w zakresie racjonalnego gospodarowania zasobami naturalnymi,    - szansę na uzyskanie większych korzyści gospodarczych i społecznych.    2. Projekt ustawy o obowiązkach przedsiębiorców w zakresie gospodarowania niektórymi rodzajami odpadów oraz o opłacie produktowej i opłacie depozytowej, która została przyjęta przez Radę Ministrów a obecne rozpatrywana jest przez Sejm RP. Ustawa ta stworzy systemowe rozwiązanie problemu ograniczenia ilości wytwarzanych odpadów i ich racjonalnego zagospodarowania. Zawarte w projekcie ustawy rozwiązania prawne adresowane są zarówno do przedsiębiorców wytwarzających lub importujących produkty uciążliwe dla środowiska, bezpośrednich konsumentów tej kategorii produktów, organów administracji publicznej oraz funduszy ekologicznych, które będą dysponowały środkami pochodzącymi z opłat produktowych.    3. Projekt ustawy o odpadach, którego celem jest pełna transpozycja prawa Unii Europejskiej w zakresie odpadów.    Dotychczasowa ustawa jedynie w części uwzględnia uregulowania UE. Prawo Unii Europejskiej dotyczące postępowania z odpadami obejmuje około 30 aktów prawnych, które można podzielić na następujące grupy:    a) wymagania ogólne w stosunku do odpadów, w tym odpadów niebezpiecznych,    b) spalanie odpadów;    c) składowanie odpadów;    d) wymagania szczegółowe w stosunku do poszczególnych grup odpadów, takich jak:    - oleje przepracowane,    - PCB,    - baterie i akumulatory,    - odpady z przemysłu dwutlenku tytanu,    - komunalne osady ściekowe,    - odpady opakowaniowe;    e) ewidencja, sprawozdawczość i przekazywanie informacji;    f) międzynarodowy obrót odpadami.    Ponadto w projekcie ustawy zostały zawarte istotne rozwiązania prawne dotyczące m.in.:    - ustalenia hierarchii postępowania z odpadami - w pierwszej kolejności minimalizacja powstawania odpadów, odzysk odpadów, a następnie ich unieszkodliwianie, tak aby składowane były tylko te odpady, których unieszkodliwianie w inny sposób będzie niemożliwe,    - wprowadzenia zasady tzw. bliskości, która stanowi, że odpady, których nie udało się odzyskać lub unieszkodliwić w miejscu ich powstawania, powinny być przekazywane do najbliżej położonego miejsca, w którym mogą być odzyskiwane lub unieszkodliwiane,    - zmiany w kompetencji organów administracji publicznej wydających pozwolenia na wytwarzanie odpadów według podziału ilości lub charakterystyki odpadów, na podział ze względu na potencjalny wpływ całego obiektu na środowisko, czyli:    - dla przedsięwzięć mogących szczególnie znacząco oddziaływać na środowisko - wojewoda    - dla przedsięwzięć mogących znacząco oddziaływać na środowisko - starosta    - dla pozostałych - wójt, burmistrz lub prezydent miasta,    - zlecenia wykonania obowiązku gospodarowania odpadami przez wytwórcę odpadów innemu posiadaczowi, ale tylko takiemu, który legitymuje się odpowiednim pozwoleniem na gospodarowanie tymi odpadami - następuje przekazanie odpowiedzialności za te odpady.    System subwencjonowania inwestycji proekologicznych w Polsce opiera się przede wszystkim na wpływach z opłat i kar ekologicznych płaconych przez podmioty gospodarcze za gospodarcze korzystanie ze środowiska. Środki te gromadzone są przez fundusze ekologiczne - Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, 16 wojewódzkich funduszy ochrony środowiska i gospodarki wodnej oraz powiatowe i gminne fundusze ochrony środowiska i gospodarki wodnej. Zgodnie z zapisem art. 88j ustawy z dnia 31 stycznia 1980 r. o ochronie i kształtowaniu środowiska, środki finansowe powiatowych funduszy mogą być przeznaczone tylko na realizację przedsięwzięć związanych ze składowaniem i unieszkodliwianiem odpadów, w tym na współfinansowanie inwestycji ekologicznych o charakterze ponadgminnym. Fundusze ekologiczne udzielają inwestorom wsparcia finansowego w formie dotacji i preferencyjnych pożyczek. Środki gromadzone w funduszach ekologicznych wykorzystywane są również na pokrywanie różnicy między oprocentowaniem komercyjnym i preferencyjnym kredytów udzielanych przez Bank Ochrony Środowiska, ostatnio również i przez inne banki.    Według założeń NFOŚiGW przedsięwzięcia związane z ochroną powierzchni ziemi powinny się koncentrować na redukcji odpadów u źródeł ich powstawania, racjonalizacji gospodarki odpadami oraz eliminacji bądź ograniczeniu zagrożeń dla ludzi i środowiska, wynikających z tzw. zanieczyszczeń starych i działalności człowieka (transport, przemysł, wojsko, turystyka).    Do priorytetowych programów na rok 2000 zaliczone zostały:    - rekultywacja terenów zdegradowanych przez wojska Federacji Rosyjskiej, Wojsko Polskie i przemysł,    - likwidacja uciążliwości starych składowisk odpadów niebezpiecznych,    - unieszkodliwianie odpadów powstających w związku z transportem samochodowym (autozłom, płyny eksploatacyjne, akumulatory, ogumienie, tworzywa sztuczne) oraz zbiórka i wykorzystanie olejów przepracowanych,    - unieszkodliwianie odpadów przemysłowych i innych odpadów niebezpiecznych,    - międzygminne i regionalne programy zagospodarowania odpadów komunalnych (w tym wspomaganie systemów zagospodarowania osadów ściekowych).    System uzupełniają środki z szeroko pojętej pomocy zagranicznej, realizowanej m.in. w formie ekokonwencji, głównie przez Fundację Ekofundusz, w ramach programu PHARE czy dotacji przyznawanych przez poszczególne państwa. Należy przy tym podkreślić, że aktualnie aż 93-96% rocznych wydatków na ochronę środowiska w Polsce pokrywanych jest ze źródeł krajowych.    Począwszy od roku 2000 funkcjonują fundusze wspólnotowe, w tym Fundusz ISPA, skierowany na dostosowanie infrastruktury technicznej krajów stowarzyszonych do standardów UE w dziedzinie ochrony środowiska i transportu (w proporcji 50-50%). Unia zapowiedziała przeznaczenie na Fundusz ISPA około 1 mld euro rocznie w latach 2000-2006 na wszystkie 10 krajów występujących o członkostwo w UE. Można oczekiwać, że Polska będzie miała szansę uzyskać ok. 150 mln euro rocznie, oczywiście pod warunkiem właściwego przygotowania odpowiedniej ilości projektów inwestycyjnych. Wsparcie udzielane będzie bowiem na indywidualne projekty inwestycyjne lub pakiety projektów. Duże szanse na otrzymanie dofinansowania mają m.in. składowiska odpadów komunalnych, systemy zbiórki i utylizacji odpadów uciążliwych i niebezpiecznych. Koszt całkowity przedsięwzięcia nie powinien być mniejszy niż 5 mln euro, a więc preferowane są większe inwestycje. Wsparcie z Funduszu ISPA będzie udzielane przede wszystkim w formie dotacji bezpośredniej. Drugim dużym funduszem przedakcesyjnym, zaproponowanym przez Unię Europejską krajom starającym się o członkostwo, jest Fundusz SAPARD, służący wsparciu dla rolnictwa i rozwoju obszarów wiejskich.    Od 1 stycznia 2000 r., zgodnie z ustawą z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych, przysługują następujące preferencje podatkowe w przypadku realizacji inwestycji z zakresu ochrony środowiska:    - odpisy amortyzacyjne od wartości początkowej środków trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych,    - nie podlega opodatkowaniu część dochodów uzyskanych w roku podatkowym z działalności gospodarczej, w której wykorzystuje się odpady wytworzone na terytorium RP, ustalona w takim stosunku, w jakim za poprzedni rok podatkowy pozostaje wartość wykorzystanych odpadów w ogólnej wartości surowców i odpadów zużytych w procesie produkcji.    Natomiast, zgodnie z rozporządzeniem ministra finansów z dnia 7 stycznia 1998 r. w sprawie określenia rodzajów odpadów, których wykorzystanie uprawnia do zwolnienia od podatku dochodowego oraz szczegółowych zasad ustalania wartości odpadów wykorzystywanych w procesie produkcji, ustalono listę odpadów, których wykorzystanie w procesie produkcji uprawnia do zwolnienia. Są to:    - oleje odpadowe,    - baterie i akumulatory,    - zużyte lub wycofane z eksploatacji opony,    - odpady opakowaniowe z tworzyw sztucznych,    - odpady opakowaniowe ze szkła, z wyjątkiem opakować nadających się do ponownego wykorzystania,    - papier i tektura wykorzystywane jako surowce wtórne,    - odpady komunalne lub podobne do komunalnych odpady organiczne nadające się do kompostowania,    - odpady i złomy metaliczne oraz odpady stopów metali,    - odpady niebezpieczne występujące w odpadach komunalnych lub podobnych do komunalnych (rozpuszczalniki, odczynniki fotograficzne, lampy fluoroscencyjne i inne odpady zawierające rtęć),    - wraki pojazdów.    Ponadto, zgodnie z art. 13 ustawy o podatku rolnym podatnikom podatku rolnego przysługuje ulga inwestycyjna z tytułu wydatków poniesionych m.in. na:    - budową i modernizację obiektów służących ochronie środowiska,    - zakup i zainstalowanie urządzeń do wykorzystywania na cele produkcyjne naturalnych źródeł energii (wiatru, biogazu, słońca, spadku wód).    Ulga przyznawana jest po zakończeniu inwestycji i polega na odliczeniu od należnego podatku rolnego od gruntów położonych na terenie gminy, na terenie której została dokonana inwestycja - 25% udokumentowanych rachunkami nakładów inwestycyjnych. Odliczeń, z tytułu tej samej inwestycji, można dokonywać maksymalnie przez 15 lat.    W 1999 r. nakłady inwestycyjne na ochronę środowiska wyniosły 8,6 mld zł, z tego na ochronę powierzchni ziemi 8,9% środków (w tym na usuwanie, unieszkodliwianie i wykorzystywanie odpadów przemysłowych i komunalnych - 4,3%). W stosunku do 1998 r. zwiększyły się efekty inwestycyjne ograniczające uciążliwość odpadów, oddano bowiem do użytku urządzenia i instalacje do unieszkodliwiania odpadów o łącznej wydajności 941 tys. ton na rok (wobec 717 tys. ton na rok w roku 1998). Oddano także urządzenia do gospodarczego wykorzystania odpadów o wydajności 660 tys. ton na rok (wzrost o 12%), a także zrekultywowano 148 ha hałd i wysypisk oraz innych terenów zdewastowanych i zdegradowanych (w 1998 r. - 268 ha).    Środki dyspozycyjne celowych funduszy ochrony środowiska i gospodarki wodnej w 1999 r. wyniosły ok. 4,3 mld zł (o 6,7% więcej niż w 1998 r.), z tego 1,1 mld zł stanowił stan funduszy 1 stycznia 1999 r., a 3,2 mld zł - wpływy (spadek o 8,3%, spowodowany mniejszymi wpływami z opłat za korzystanie ze środowiska i wydobycie kopalin oraz kar). Na Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej przypadło 1,8 mld zł, na fundusze wojewódzkie - 1,6 mld zł, powiatowe - 0,1 mld zł (są one w całości przeznaczone na gospodarkę odpadami), a gminne - 0,8 mld zł. Ze środków dyspozycyjnych funduszy w 1999 r. wydatkowano 3,5 mld zł, w tym na pomoc finansową na ochronę środowiska w formie pożyczek i dotacji - 3,1 mld zł (z czego pożyczki stanowiły 68,5%), na ochronę powierzchni ziemi wydano 10,3%. Udział NFOŚiGW w finansowaniu inwestycji ochrony środowiska wyniósł 24,5% i był wyższy w porównaniu z rokiem 1998, a udział środków własnych inwestorów prywatnych wyniósł 46,2% i był niższy w porównaniu z rokiem poprzednim. Stan środków funduszy na koniec roku 1999 wyniósł 0,8 mld zł, tj. o 28% mniej niż w roku 1998. Wskaźnik wykorzystania środków dyspozycyjnych funduszu ogółem wzrósł z 72% w 1998 r. do 81% w 1999 r.    Polska należy do krajów o największej w Europie ilości wytwarzanych odpadów. W 1999 r. w naszym kraju wytworzono 126 mln ton odpadów (z wyłączeniem odpadów komunalnych. Głównymi źródłami odpadów są górnictwo węglowe, wydobycie surowców mineralnych, przemysł energetyczny i hutnictwo. Szczególnie dużą grupę odpadów (60%) stanowią odpady przeróbcze ze wzbogacania węgla, odpady z flotacyjnego wzbogacania rud metali nieżelaznych oraz mieszanki popiołowo-żużlowe z mokrego odprowadzania odpadów paleniskowych. Z ogólnej ilości wytworzonych w 1999 r. odpadów wykorzystano 92 mln ton, tj. 73%, z tego ponad 46% w celach przemysłowych (w tym energetycznych i budowlanych jako surowce wtórne). Ponad 24% odpadów unieszkodliwiono, głównie poprzez składowanie - 22%, a innymi metodami (m.in. termicznie, kompostowanie) - 2%. Składowanie jest nadal podstawowym sposobem postępowania z odpadami komunalnymi. Dotyczyło to 98% wytworzonych w 1999 r. odpadów komunalnych.    W zakresie racjonalnej gospodarki odpadami szereg kontroli problemowych podejmuje Główny Inspektorat Sanitarny. W oparciu o wyniki formułowane są wnioski syntetyzujące oraz usprawniające, przedstawiane komisjom sejmowym i zainteresowanym stronom. Stan przestrzegania wymogów ochrony środowiska w zakresie gospodarki odpadowej jest niezadowalający. Obserwuje się jednocześnie niepokojące zjawisko ˝niezdrowej˝ konkurencji, polegającej na powstawaniu z jednej strony firm zajmujących się zagospodarowaniem i unieszkodliwianiem odpadów, spełniających standardy Unii Europejskiej, zaś z drugiej strony funkcjonowanie firm, które nie spełniają tych kryteriów (brak na przykład odpowiednich linii technologicznych), ale konkurujących niższą ceną za oferowaną usługę. GIOŚ corocznie uruchamia ogólnokrajowe kontrole w zakresie rozpoznania skali tego zjawiska i podejmuje kompleksowe działania dyscyplinujące (zakłady przetwórstwa mięsnego, galwanizernie, spalarnie odpadów pochodzenia medycznego, operatorzy zajmujący się wykorzystaniem i unieszkodliwianiem odpadów, w tym azbestowych itp.). W przypadku stwierdzenia naruszeń organy IOŚ wykorzystują wszystkie swoje uprawnienia (zarządzenia pokontrolne, kary pieniężne, mandaty, aż do wstrzymania działalności włącznie). W oparciu o przeprowadzone w październiku br. przez GIOŚ rozpoznanie, oparte o zgłoszenia przez WIOŚ najważniejszych 3 problemów ekologicznych, należy stwierdzić, że na pierwszym miejscu we wszystkich województwach stawiano problem gospodarki odpadami.    W zakresie postępowania z wyrobami zawierającymi azbest, stosownie do delegacji ustawy z dnia 19 czerwca 1997 r. o zakazie stosowania wyrobów zawierających azbest, zostało opracowane rozporządzenie ministra gospodarki z 14 sierpnia 1998 r. w sprawie sposobów bezpiecznego użytkowania oraz warunków usuwania wyrobów zawierających azbest. Rozporządzenie reguluje tryb postępowania z wyrobami zawierającymi azbest, a szczególnie postępowanie dotyczące użytkowania, konserwacji i usuwania takich wyrobów. Rozporządzenie nakłada na wszystkich właścicieli i zarządców obiektów budowlanych obowiązek dokonania przeglądu technicznego i oceny stanu obiektów z zabudowanymi elementami zawierającymi azbest, jak również dalszego postępowania wynikającego z tej oceny.    Ponadto w Ministerstwie Gospodarki kończą się prace nad programem, którego celem jest kompleksowe wycofanie azbestu i wyrobów zawierających azbest, stosowanych w gospodarce. Do koordynowania prac utworzono zespół roboczy reprezentujący zainteresowane resorty (w tym Ministerstwo Środowiska) i urzędy centralne. Program ten będzie zawierał m.in. propozycje rozwiązań składowania odpadów azbestowych, propozycje zasad wsparcia finansowego zarówno z budżetu jak i władz terenowych, jednolity zbiór przepisów i procedur postępowania podczas demontażu, transportu i składowania materiałów i odpadów zawierających azbest oraz wypracowanie odpowiedniego systemu kontroli.    Niezależnie od powyższego, należy jednak zaznaczyć, że stosowane w przeszłości w budownictwie i w innych dziedzinach gospodarki wyroby z udziałem azbestu nie stanowią zagrożenia, dopóki materiały te są nieuszkodzone. Zagrożeniem może być ich niewłaściwe usuwanie, gdzie w czasie obróbki mechanicznej następuje uwalnianie się włókien azbestowych do powietrza i zachodzi niebezpieczeństwo ich wdychania. W tym kontekście usuwanie materiałów z zawartością azbestu będzie procesem długotrwałym i w każdym przypadku należy ocenić celowość podejmowania ich demontażu z punktu widzenia zagrożenia zdrowotnego i ekologicznego.    Ministerstwo Środowiska w 1993 r. podjęło problematykę badania wpływu mogilników na środowisko naturalne. Prace te podjęto w zespole głównego inspektora ochrony środowiska oraz głównego geologa kraju. Na zlecenie ministra środowiska Państwowy Instytut Geologiczny prowadzi prace inwentaryzacyjne w układzie wojewódzkim, miejsc składowania przeterminowanych pestycydów. Przewiduje się, że całość prac zostanie zakończona w 2002 r. (w I etapie prac inwentaryzacyjnych brał udział Instytut Ochrony Roślin z Poznania). W ramach prac prowadzona jest szczegółowa analiza położenia geologicznego i geośrodowiskowego każdego mogilnika. Dla wybranych obiektów, które oceniono jako szczególnie niebezpieczne dla środowiska prowadzone są specjalistyczne badania obejmujące prace geofizyczne, wiertnicze, laboratoryjne i sporządzenie oceny wpływu na środowisko. Także w związku z nowym podziałem administracyjnym i przeniesieniem kompetencji do poszczególnych rejonów, powstają już regionalne programy likwidacji mogilników.    Należy założyć, że w najbliższych latach podstawowym źródłem finansowania nadal będą środki Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. Ponadto NFOŚiGW administruje środkami programu pomocowego Unii Europejskiej PHARE, w ramach którego organizowane są m.in. programy o charakterze praktycznym, dotyczące budowy modelowych, tymczasowych składowisk, jak i zakupiona została półmobilna spalarnia odpadów niebezpiecznych, której operatorem został Instytut Ochrony Roślin w Poznaniu, oddział w Sośnicowicach.    Z wyrazami szacunku    Podsekretarz stanu    Marek Michalik    Warszawa, dnia 16 listopada 2000 r.